Angst voor vrijheid

Het debat is bizar, aan de ene kant is het smeken om middelen opdat we het economische herstel kunnen inluiden, langs de andere kant ontstaat er nogal wat verzet wanneer innovaties zich spontaan aanbieden. Zeer vaak is het gezegde ‘ongekend is onbemind’ als een spelbreker te beschouwen, het is immers moeilijk om keuzes te maken uit opties die we (1) niet kennen en/of (2) niet voldoende kennen om er legitiem een oordeel over te vellen. Maar dat is lang niet alles, een opmerkelijk paradoxale verklaring vinden we in onze ‘angst voor vrijheid’. Hierbij een aantal paragrafen uit een recensie van de hand van Dirk Verhofstadt, handelend over het gelijknamige werk van Erich Fromm.

Immuniteit

Mensen ontvluchten hun persoonlijke verantwoordelijkheid en daarmee eigenlijk ook hun vrijheid en keuzemogelijkheden. Het is alsof ze bang zijn voor die vrijheid. Dit idee werd ontwikkeld door Jean Paul Sartre die in ‘L’existentialisme est un humanisme’ wees op het feit dat de mens tot de vrijheid veroordeeld is en derhalve van die vrijheid verlost wil worden door te geloven. Daarbij geeft de mens zich over aan religieuze en etnische denkbeelden die het hem aldus ‘houvast’ bieden. Deze psychologische ingesteldheid werd uitstekend aangetoond door Erich Fromm in zijn boek ‘De angst voor vrijheid’.

Frisheid

Alhoewel neergeschreven in 1941 heeft dit boek nog niets aan actualiteitswaarde verloren. Het beschrijft de paradox van de vrijheid die hand in hand gaat met autoritarisme, destructivisme en conformisme. De mens zit voortdurend geklemd tussen zijn hang naar meer vrijheid en de vlucht voor diezelfde vrijheid. Die vlucht uit zich in de vrijwillige onderwerping aan fundamentalistische religies en aan politieke ideologieën, in de neiging tot zinloos geweld, en in de maatschappelijke aandrift tot sociale aanpassing en maatschappelijk conformisme.

Schijnvrijheid

Erich Fromm benadrukt ook de schijnvrijheid die vele mensen hebben. In werkelijkheid onderwerpen ze zich aan anonieme autoriteiten zoals de ‘publieke opnie’, het ‘gezond verstand’ en de ‘zwijgende meerderheid’, die juist zo machtig zijn wegens de grote bereidheid van de mens om te beantwoorden aan de verwachtingen die anderen van ons hebben, en onze even grote angst anders dan die anderen te zijn. Deze anonieme autoriteit is vandaag doeltreffender dan een openlijk gezag, omdat niemand vermoedt dat er een bevel in het geding is waaraan men zou moeten gehoorzamen. Hier ligt mijn inziens een probleem voor het liberalisme dat als vernieuwende beweging ingaat tegen gewoonte en traditie en juist de zelfontplooiing van de mens voorstaat.

Drie vluchtwegen

Erich Fromm ziet drie verschillende vluchtwegen die de mens gebruikt om zijn vrijheid en verantwoordelijkheid te ontlopen. In elk van de drie vluchtwegen doet de mens afstand van het recht op handhaving van een eigen mening, eigen belangen en eigen geluk.

  • Autoritarisme

Het eerste is autoritarisme of de neiging om de onafhankelijkheid van het eigen zelf op te geven en dat te doen samensmelten met iemand of iets buiten de eigen persoon teneinde zich de kracht te verschaffen die men zelf mist. De mens wordt de indruk gegeven dat hij alleen geluk zal kennen als hij zich onderwerpt aan deze krachten. In feite beschrijven we hier het conservatisme als een tegenpool van het liberalisme.

  • Destructivisme

Een tweede vluchtweg is het destructivisme of het gevoel van de eigen machteloosheid tegenover de wereld buiten zichzelf door deze te verwoesten. Deze drift zou voortvloeien uit de individuele en sociale omstandigheden die het leven onderdrukken.

  • Automatisch conformisme

Tenslotte is er de meest voorkomende vluchtweg, namenlijk het automatisch conformisme. Daarbij houdt het individu op zichzelf te zijn. Hij neemt volledig de persoonlijkheidsvorm aan die hem door zijn culturele omgeving wordt aangeboden en waardoor hij gaat gelijken op datgene wat anderen van hem verwachten.

Onbaatzuchtigheid

Het woord ‘onbaatzuchtigheid’ is vaak gebruikt en misbruikt om mensen in een carcan te stoppen. Hitler prees dit begrip aan als een positieve zaak waarbij ‘het individu zijn aanspraken op eigen mening en belangen opgeeft voor een hoger doel’. Liberalen moeten steeds wantrouwig staan tegenover dat woord. Het mag immers niet leiden tot afstand van individuele vrijheid en afhankelijkheid. Een ander probleem is evenwel het feit dat de mens ontmoedigd wordt zelf te denken en te besluiten. Mensen worden steeds minder getroffen door woorden, geluiden en beelden. We worden er gevoelloos voor.

Onverschilligheid

Daardoor dreigt een vorm van cynisme en onverschilligheid. De machteloosheid die de mens ervaart kan ertoe leiden dat hij zijn vrijheid inruilt voor ‘de bereidheid om iedere ideologie en iedere leider te aanvaarden, als hij maar opwinding belooft en een politieke structuur en symbolen biedt die het individuele leven geveinsde zin en orde geven.’ Deze omschrijving lijkt me perfect van toepassing op het succes van Pim Fortuyn in Nederland. Alvast geen geruststellende gedachte in het besef dat heel wat mensen zich in onze samenleving onmachtig voelen omdat ‘politici niet naar hen willen luisteren‘. (einde citaat)

Tragische absurditeit

De recensie staat mooi op zich, de vraag stelt zich hoe we hierop reageren. Wat doen we? Mogen we stellen dat een eventuele ontkenning onze angst voor vrijheid bevestigt? Nee want, ja maar, ja … en/of een mengeling waardoor we belanden in een chaotische brij van conflicterende meningen die beslist het volwassen debat niet gunstig stemmen? De beste manier om hier zekerheid over te verwerven, is de proef op de som nemen. We hebben dan ook concrete innovaties nodig opdat het niet louter een theoretische beschouwing blijft. Doelbewust richten we de aandacht op het mondiale schuldenprobleem, het oplossen hiervan zou betekenen dat we het economische herstel aanzienlijk kunnen versnellen. (lees meer)

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s